A
CULTURA DO FERRO EN QUIROGA
Ao
abeiro dos "cabaleiros-monxes" da Orde de San Xoán,
nalgúns casos, e do mosteiro de Samos, noutros, a cultura do ferro
ten unha importante presenza no concello de Quiroga. No que como se
pode constatar, chegaron a traballar ao longo da historia un total de
sete ferrerías, o que supón a maior agrupación de ferrerías, nun
só concello, de toda a provincia de Lugo.
=Polo
seu estado de conservación na actualidade e pola súa antigüidade,
hai que mencionar en primeiro lugar a ferrería
da Rodela, da que atopamos
restos ruinosos do que foi a magnífica casa da Ferrería, que leva
abandonada máis de cincuenta anos. Pola parte de abaixo do camiño,
fronte á casa, atópase o que foi o complexo industrial, do que
resta en bo estado o banzado e do demais só os muros; agás unha
pequena parte que foi acondicionada para fábrica de luz. Non se
coñece exactamente a data da súa construción, pero temos noticias
súas na documentación dende principios do século XVI e sábese que
os seus promotores foron, neste caso, os monxes de Samos.
Tamén,
entre as máis antigas, aparecen as de Rugando, na parroquia de
Vilarmel, e a de Quintá, na parroquia do Hospital.
=Na
ferrería Rugando,
o casarío, do que forma parte a pequena capela, leva varios anos
convertido en casa de turismo rural. Do antigo enxeño non queda case
nada: aprécianse os restos do banzado, que nos últimos tempos se
aproveitaba para mover a moa dun muíño. Aparece na documentación
dende primeiros do século XVI e rexístrase unha gran reforma na
segunda metade do século XVII.
 |
| Ferrería de Rugando |
=A
ferrería de Quintá,
nas inmediacións da Rodela, documéntase dende o ano 1562.
Actualmente queda
a casa habitada até hai pouco, a canle do banzado, que se aproveitou
para mover un muíño, e restos de construcións adxectivas. Desta
ferrería temos o interesante e curioso documento, con data 4 de
setembro de 1566, da escritura de toma de posesión da ferrería nova
de Quintá (pertencente á Encomenda de Quiroga) dada a petición de
Francisco Bázques, propietario, por Antonio Rodríguez, escribán. O
coñecemento desta excepcional documentación ofrécenos datos de
primeira man sobre o funcionamento destas protoindustrias e mesmo da
idiosincrasia da sociedade do século XVI nestas terras.
“…Y
en razón de lo sussodicho, y estando dentro de la dicha cassa/ y
errería da Veyga de Quintá el dicho Francisco Bázques de Quiroga//
e Ysabel Bázques de Canida, su mujer, fundadores, hacedores,
propietarios/ de dicha errería, y mucha parte de los vezinos y
moradores/ çercanos y conmarcanos de la dicha tierra de Quiroga e
ferrería,/ e públicamente, y estando al presente Miguel de Aurtíz,
biscayno/ y maestro que fue de la dicha errería, e Miguel de
Aldunzín, rendero/ de la ferrería de Boeys, e Juanes de Alduzín,
Rendero de la errería / de la puente de Quiroga, y de Aranburçe, e
Juan Morro e Sanjuan, e Lopo de Espella, maestros de ferraxe, e/
Miguel Morán, machador, e Juanico Bizcayno e Andrés de/ Bedía, que
son aroossa tirador e fundidor y tassador, y braseros/ y oficiales de
la dicha errería, luego trajeron y metieron dentro/ de la dicha
rrería, por ante mi, escrivano e testigos e personas arriva/ e avajo
contenidas, un toro marón presso con dos sogas, una/ atrás y otra
adelante, y lo sacaron los dichos braseros y ofiçiales/ y biscaynos
y perssonas por la puerta prinípal de la dicha errería,/ y lo
llevaron al llano y beyga que se dize el de Quintá, al camino/ que
está sobre del pozo que se dize das Boussas, donde llega el término/
y demarcaçión de la otra ferrería de avajo, asta llegar/ al camino
y al marco que alli estava…./”.
Percorrendo os límites da ferrería co animal vivo de ramal
conducido polo personal. “…Y
echo lo sussodicho se bolvieron/ él y los ofiçiales y personas a la
dicha errería con el dicho toro/ y ataron las piernas y lo
derrivaron sobre la yunque, teniéndole/ por los cuernos y sogas. Y
el dicho Francisco Bázques e Ysabel Bázques,/ su mujer, tiraron por
el palo de la tapadera del chifrón y dieron/ auga a la rueda del
mazo, el qual dio de golpes en el pescuesso/ del dicho toro, de los
quales goles se cortó de presto carne, curo/ y güessos, asta que se
lo acabó de cortar. Y partido, tomaron la dicha/ caveça los dichos
ofiçiales y brasseros, corriendo sangre por/ ante mi, el dicho
escrivano e testigos, salieron por la puerta sussodicha/ de la dicha
ferrería y cercaron por donde antes anduvieron con el dicho/ toro
siendo bivo, bañando y mojando/ los dichos marcos y mojones con la
sangre que de la dicha cabeza salía/.”
Ritual
do século XVI, ferrería pertencente á Encomenda de San Xoán.
Recuperado
por Isidro García Tato do Arquivo do Reino de Galicia, chegou ás
miñas mans cedido por Santiago Ferrer.
=A
ferrería
de Paleiras, na parroquia de
Pacios da Serra, comezou a súa actividade no ano 1752. Na
actualidade queda a vivenda e outras edificacións que foron
almacéns, todas en estado ruinoso. Nada resta da ferrería, que
estaba situada fronte á casa, do outro lado do camiño. Foi
destruída hai moitos anos para aproveitar a pedra, tantos que nin os
máis vellos de Pacios se lembran dela.
 |
| Ferrería de Paleiras. Pacios da Serra |
=No
coñecido como “camiño Ferradal”, ademais da ferrería de
Rugando que xa levaba moitos anos traballando, tamén atopamos a
ferrería
da Gorgueira,
na parroquia de Paradaseca, que empezou a producir na segunda metade
do século XVIII. Do conxunto industrial consérvase a vivenda: unha
casa grande de regulares proporcións e de escaso valor
arquitectónico, abandonada dende haberá uns corenta anos. Por outra
banda, dos almacéns non restan máis que os muros. A ferrería
estaba situada pola parte de abaixo.
 |
| Ferrería da Gorgueira. Paradaseca |
 |
| Ferrería do Mazo. Soldón da Seara |
=En
1884 empezou a traballar a última das factorías da provincia de
Lugo: a
ferrería
da Roxa Longa en Vilarbacú,
na parroquia do mesmo nome. De
todo o conxunto non quedan máis que os muros, tanto da ferrería
propiamente dita como da casa-vivenda do encargado ou administrador.
Malia os máis de cen anos de abandono, os restos permiten saber como
era exactamente o edificio industrial. A casa, actualmente en ruínas,
seguiu habitada durante algún tempo.
 |
| Ferrería e forno de cal de Roxalonga. Vilarbacú |
Sabemos
de primeira man pola transcrición dos cadernos de campo do xeólogo
hispano-alemán Guillermo Schultz, realizada polo xeólogo Juan Ramón
Vidal Romaní, ( que percorreu varias zonas de Galicia nos anos
1832-1833 e en concreto esta zona dende os meses de marzo ata agosto
de 1833) que, durante os séculos XIX e principios do XX, foron
vascos e cataláns os encargados de obter beneficios dunhas
explotacións que resultaban, naqueles días, bastante rendíbeis e
que causaban unha enorme deterioración nos bosques do seu contorno,
debido ao alto consumo de madeira, imprescindible para o
funcionamento dos fornos.
“…Las
herrerías fueron establecidas en este pais por Biscaynos y son las
forjas catalanas que, usan fuelles de cuero muy largos y de poco
fuego o trompas de agua, el frágua dicen que es… de forma de
embudo… de la Solana que es muy inclinada y una… en cuadro
arriba, pero estas medidas no son exactas. El martinete es simpre de
cola y bien montado, pero el movimeinto de los fuelles es bien pesado
el antiguo con la percha elastica para levantar el fuelle y… en
esta herreria de la construcción siguiente. Utilizan para su
funcionamiento mineral de la venera de Furmigueiras y de Rocas en el
Courel”.
=A ferrería de Outeiro.
=A ferrería de Outeiro.
Mina de Vieiros (A Seara). Coñecida como "veneira" de Vieiros
.jpg)
